De Maaslijn in de Tweede Wereldoorlog
De Maaslijn én de regio hebben een bewogen geschiedenis tussen 1940 en 1945. Verspreid over de literatuur is eea te vinden, waarbij in ieder werk vaak slechts een enkel aspect of opmerking te vinden is. Op basis van die literatuur
én op basis van gesprekken is getracht om een 'totaalplaatje' te laten ontstaan.
Degene die aanvullingen kent of onjuistheden opmerkt die mag ze mailen!
NB: Wellicht wordt in de toekomst deze 'reconstructie' aangevuld met het zuidelijke deel van de Maaslijn, dwz Venlo - Roermond (het 'Staatslijn E - gedeelte'). Daarover is eea aan 'spoorse' informatie bekend, maar (nog) niet voldoende om daarover een zo volledig mogelijk verhaal neer te zetten. Dit alles onder het nodige voorbehoud want het verzamelen én verifieren van de informatie is zeer tijdrovend en gevoelig.
Foto's: Aanklikbaar. De bron wordt weergegeven wanneer deze bekend is.
De foto's zijn bewust in een lage resolutie aangeboden. Zij kunnen daardoor nooit het origineel volledig vervangen, waardoor dat zijn waarde blijft houden voor de eigenaar. Het is nl niet de intentie om mogelijk auteursrecht te schenden. Wanneer zich tussen de afbeeldingen op deze pagina een foto bevindt waarop u meent het auteursrecht te hebben, kunt u contact opnemen met de beheerder van deze site.
 Pantsertrein Mill, 10 mei 1940
Herstel Maasbrug bij Mook, 1940
Maasbruggen, Venlo, 1940
Juli 1940, noodbrug bij Venlo:
|
Op 10 mei 1940 begon de Duitse inval in Nederland. Daarbij was Zuid-Nederland speciaal van belang, om zo snel mogelijk de Franse stellingen te bereiken, de geallieerde strijdkrachten te vernietigen, en de nodige basis te veroveren om een aanval met lucht- en zeestrijdkrachten te doen op Groot-Brittannië. Ook zou zo het vitale Ruhrgebied beter tegen vijandelijke acties te beschermen zijn. De inval en de Maasbruggen Bij de inval stuitten de Duitsers bijna direct op de eerste Nederlandse verdedigingslinie: de Maas-Ijssellinie. Het veroveren van de Maasbruggen was van het grootste belang. Dat lukte niet bij oa Roermond en Venlo. Deze bruggen werden door de Nederlandse verdediging tijdig opgeblazen. Bij Gennep lukte dat echter wel door list en bedrog. De spoorbrug viel onbeschadigd in Duitse handen. Helaas voert het gedetailleerde verhaal over de Gennepse spoorbrug te ver af van het onderwerp (de Maaslijn). Zo veel is daarover te zeggen, dat het lukte om met een pantsertrein én een daaropvolgende troepentrein over de Gennepse brug te komen, en door te stoten naar de tweede Nederlandse verdedigingslinie: De Peel-Raamstelling nabij Mill. Ook deze stelling werd gebroken door de Duitse pantsertrein. Toen de trein terug reed om troepenversterkingen te halen, hadden de Nederlanders zgn 'aspergeversterkingen' tussen de rails geplaatst, waardoor de trein ontspoorde. Er volgde een zware slag om Mill, waarbij het dorp niet gespaard bleef. Meer over de strijd bij Mill (incl foto's) hier. In de NPS-serie 'De oorlog' wordt de achtergrond van de overval bij Gennep en de strijd bij Mill uiteengezet. Ook tussen Mook en Middelaar poogden de Duitsers over de Maas te komen. Er werd hevig gestreden direct ten zuiden van de Mooks / Katwijkse spoorbrug. De Nederlandse stellingen op de westoever kwamen onder zwaar vuur te liggen. Een monument in Katwijk herinnert aan deze strijd. De spoorbrug bij Mook/Katwijk werd echter tijdig opgeblazen door de Nederlandse troepen. De twee zuidelijke grote brugdelen (boogbrug-delen) werden daarbij vernield. Ook het vierhonderd meter zuidelijker gelegen spoorviaduct over de weg Katwijk – Linden werd vernield. Dit hinderde de Duitse opmars maar weinig. Binnen enkele uren bouwden de Duitsers een noodbrug op enkele honderden meters afstand van de opgeblazen spoorbrug (alleen voor wegverkeer). Vanaf juni 1940 reden de treinen van Nijmegen naar het heropende station van Mook (gesloten in '38). Daar stapte men over in een bus, die via een pont naar Cuijk reed. Vanaf Cuijk kon men weer per spoor naar Venlo reizen doordat de Maasbrug bij Venlo in de tussentijd was hersteld. Naast de – tijdelijke – heropening van station Mook werden ook de stations Vierlingsbeek en Meerlo-Tienray heropend (alle drie gesloten in 1938). Op de herstelde Maasbrug bij Venlo (begin juli 1940) ontspoorde op de brug een locomotief (een zgn 'Kikker') met twee platte wagens. Op de laatste wagen stond een bouwkraan. Deze wagen stortte aan de Blerickse zijde naar beneden. Vier arbeiders kwamen om het leven, zes anderen raakten zwaar gewond. Vijf haltes langs 'de heilige lijn' die alleen nog voor goederenverkeer werden gebruikt, werden in 1940 definitief gesloten en afgebroken. Dit betrof Beugen-Rijkevoort, Grubbenvorst, Maashees-Smakt, Oirlo-Castenray en Sambeek. |
1942: De MBS-tram in Nijmegen.
Gennep, 1942. Dieseltram DIII kruist met 2 wagons de spoorlijn. Foto: gennepnu.nl
Beugen Aansluiting (km 34.2):
|
Herstel van de Maasbruggen en hervatting van de treindienst Extra 'arbeiderstreinen' Oorlogsdienstregeling had andere basis Tractie in de oorlogsjaren - Tractie: Depôt Nijmegen - Tractie: Depôt Venlo - Tractie: Depôt Roermond Duitse vorderingen van bovenbouwmateriaal |
NS-serie 4600, trekkracht van de kolentreinen Susteren - Maaslijn - Zwolle
Locomotiefloods Nijmegen, 1935. Foto: Utr. Archief
|
Stoomlocomotief nr. 1775 (serie 1700/1800) van de N.S. tijdens het overnemen van reizigers van een gestrande trein na een botsing bij Maashees-Smakt, 12 maart 1943. Bron: Utr. Archief |
Ongelukken In 1943 vonden er bij Smakt twee ongelukken plaats binnen tien dagen. Van het eerste ongeluk is (nog) niet meer bekend dan de tekst bij nevenstaande foto. Op 22 maart 1943 botsten 's nachts twee treinen frontaal op elkaar tussen Vierlingsbeek en Venray. Dit gebeurde tussen kilometer 51 en 52, ter hoogte van de overweg aan de Loobeek, ten zuiden van Smakt. De oorzaak was een fout van een seinhuiswachter in Vierlingsbeek. Hij realiseerde zich zijn fout en belde met station Venray om zo te proberen de tegentrein nog tegen te houden. Maar die was al uit Venray vertrokken. Ook werd de tussenliggende halte Maashees - Smakt gebeld, maar daar nam men niet op. Men kon slechts nog wachten op de klap. Bij de frontale botsing raakten een machinist en twee leerling-machinisten gewond. Beide locomotieven – de 3721 en de 3761 van depôt Venlo – zeven kolenwagens van de ene trein en vijf goederenwagens van de andere trein raakten zwaar beschadigd. Het opruimen van de ravage duurde ongeveer een dag. Tussen Kruispunt Beugen en Oeffelt (spoor: Boxtel - Gennep - Goch) botsten twee Duitse militaire treinen frontaal op elkaar in de nacht van 29 juli 1940. Een trein uit westelijke richting (met de 2114 en de 3932) naderde Kruispunt Beugen. Daar zou eigenlijk gekruisd moeten worden met een trein uit oostelijke richting (trekkracht: 3932). Op station Kruispunt Beugen zag de leerling-machinist van de eerste trein een rood sein aan voor een groen (achteraf gezien om begrijpelijke factoren), waardoor de langzaam rijdende trein verder reed in oostelijke richting. Met hoorns, fluit- en lichtsignalen trachtte het stationspersoneel nog duidelijk te maken dat gestopt moest worden. Het had geen effect; de trein reed verder en trok op. Op dat moment was de trein uit oostelijke richting station Oeffelt al gepasseerd. Toen de eerste trein slechts een kilometer verder was, zag de machinist stoomwolken uit oostelijke richting, waarop hij een remming inzette. Maar een frontale botsing kon niet worden voorkomen. Zes Duitse militairen kwamen om het leven, 34 raakten zwaargewond. Onder het NS-personeel vielen twee gewonden. |
 |
Sabotage en verzet Tijdens de bezetting werd het spoorwegpersoneel gedwongen te werken. Bij werkweigering werd men standrechtelijk doodgeschoten. Ook langs de Maaslijn werd verzet geboden. Het spoorwegpersoneel in o.a. Cuijk hield zich bezig met sabotage-activiteiten. Er werd zand in de smeerpunten van de locomotieven gestrooid zodat men naderhand een 'vastloper' kreeg en niet verder kon rijden. Doordat het enige tijd duurde voor een machine 'warm liep', was niet na te gaan waar of door wie dit verzet werd gepleegd. Ook werden er zakken tarwe uit wagons gestolen (dat vervolgens in het ondergrondse circuit werd verdeeld). Treinen werden zo lang mogelijk opgehouden op de stations. Een frappant staaltje van wat NS-mannen aandurfden, speelde zich af in Gennep. Daar kwam een 'Beutezug' voor de 'Heimat' aan. Onverstoorbaar koppelde de Gennepse stationschef een wagon gevuld met dieselolie af, en dirigeerde die naar een losspoor van de MBS om die wagon vervolgens daar over te tanken. |
 Voltreffer op de voetgangerstunnel, waarin veel reizigers dachten te schuilen. Foto: Reg Archief Nijmegen.
|
Nijmegen per vergissing gebombardeerd Nijmegen werd op 22 februari 1944 'per vergissing' gebombardeerd door de Amerikanen. Zij waren in de veronderstelling dat zij Kleve bombardeerden. In Nijmegen vielen meer dan 800 doden te betreuren. Bijna 1300 panden werden vernield en nog eens 1000 raakten beschadigd. Het Nijmeegse stationsgebouw uit 1894 kreeg meerdere voltreffers. Aan de zuidelijke vleugel werden de beide wachtkamers, de kapperszaak en de lokalen van de douane door brand vernield. Ook de goederenloods werd vernield. Het eerste perron kreeg verschillende treffers, evenals de sporen langs het eerste perron. Op perron I stond een electrisch treinstel (met reizigers) klaar voor vertrek naar Amsterdam. Dit treinstel werd in het midden getroffen. Een andere bom kwam precies terecht op de voetgangerstunnel, waarin veel reizigers een veilig heenkomen hadden gezocht. Bij het bombardement kwamen 70 reizigers om het leven, 41 raakten zwaar gewond. Elf NS-ers verloren het leven, evenals acht medewerkers van de Maas Buurt Spoorweg. |
 Brief over een treinbeschieting van de (NSB-)burgemeester van Cuijk aan het Bureau voor Luchtbescherming, Den Haag. Bron: Foto Archief Dienst, Cuijk |
Treinbeschietingen Vanaf 1944 werden de treinen in heel Nederland dagelijks beschoten. Doel daarvan was om het de Duitsers zo moeilijk mogelijk te maken. Effect hebben de beschietingen pas vanaf september doordat de beschietingen heftiger worden. Om het stationspersoneel bescherming te bieden werden de bureaus van de stationsgebouwen langs de Maaslijn ‘ommuurd’ met spoorbielzen tot een hoogte van ongeveer twee meter. In die extra ommuring waren kijkgaten gemaakt zodat het spoorwegpersoneel kon zien wat er op de stations gebeurde. De machinistenhuizen werden voorzien van pantserplaten om de machinist en de stoker enigszins te beschermen. Want de locomotief was altijd het doelwit. Was er luchtalarm, dan ging op alle stations en seinposten een gele vlag ('Sein Lodewijk') uit, zodat het treinpersoneel op zijn hoede was. Op 14 juni werd kort voor de Maasbrug bij Katwijk een goederentrein beschoten. De locomotief kreeg een voltreffer. Machinist en leerling-machinist raken gewond. De trein werd later opgeduwd naar Mook. Op 11 september werd daarom ‘tot nader order’ het reizigersvervoer tussen Nijmegen en Venlo gestaakt. Ander treinverkeer was nog mogelijk. Volgens senior-inwoners van Cuijk heeft er bij het station in '44 een Duitse munitietrein bestaande uit vijftig wagons gestaan. Hoewel Britse jagers deze trein, die onder andere V1-raketten aan boord had, constant in de gaten hielden is het niet tot beschietingen gekomen. De gevolgen van een beschieting zouden niet te overzien zijn geweest. |
 Liberty Park, Overloon
 Oorlogskerkhof, Overloon |
Slag bij Overloon Op 17 september brak in Nederland de algehele spoorwegstaking uit. Daarom regelde de Duitse Wehrmacht het vervoer op de Maaslijn via de Reichsbahndirektion Köln. Dat gold voor oa de baanvakken Roermond-Venlo en Venlo-Venray. Gemiddeld reden de Duitsers tien treinen per dag. Dit betrof alleen troepen-, brandstof- en munitietreinen die nodig waren voor het Duitse oorlogsapparaat. Het vervoer onder Duitse regie eindigde op 27 september; de Slag bij Overloon begon. Overloon werd daarbij volledig verwoest. De inwoners evacueerden naar Venray. Maar ook daar waren zij hun leven niet zeker. Dagenlang werd in en om Venray verbitterd gevochten. Van de tweeduizend woningen werd meer dan de helft verwoest of zwaar beschadigd. Na deze verwoesting en bevrijding werd Venray geëvacueerd. De Duitsers en de geallieerden evacueerden ook andere dorpen tussen Peel en Maas. De Duitsers evacueerden de inwoners naar het oosten en van daaruit naar noord-Nederland. Om een idee te geven van de omvang: Tussen Mook en Roermond werden op de oostelijke Maasoever alleen al 60.000 mensen geevacueerd. De geallieerden stuurden de inwoners in westelijke richting. Evacuatie op de westelijke Maasoever trof o.a. Vierlingsbeek, Smakt, Holthees, Maashees, Lottum, Grubbenvorst en iets later ook Boxmeer. Het hele gebied werd in de herfst/winter 44/45 door vriend en vijand grondig uitgeroofd, geplunderd en vernield. Ook aan de Duitse zijde van de grens werd de bevolking geevacueerd. Eerst door de Duitsers, en tijdens de operatie 'Veritable' (febr. '45) ook door de geallieerden. |
 Stationsgebouw Vierlings-beek vernield, 27 sept. '44
|
Gevolgen voor de Maaslijn Tijdens de Slag bij Overloon vormde het spoor tussen Smakt en Oostrum een deel van het directe front. Het stationsgebouw van Vierlingsbeek werd op de eerste dag van de Slag (27 sept) volledig vernield. Begin oktober bliezen de Duitsers in Vierlingsbeek de watertoren, twee watertanks en vijftien wissels op (4 en 8 okt). In Oostrum (Venray) bliezen zij nóg eens tien wissels op (8 okt). Rails, grotere en kleinere bruggen moesten er aan geloven. Ook het stationsgebouw raakte beschadigd tijdens bombardementen. Tijdens de laatste septemberdagen wilden twee spoorwegmedewerkers uit Boxmeer een kijkje gaan nemen in Vierlingsbeek. Daartoe reden zij met de Boxmeerse locomotor ('Sik') in zuidelijke richting. Tussen Vortum-Mullem en Groeningen werden zij echter onder vuur genomen en kwamen daarbij om het leven. Bij hun terugtocht gaven de Duitsers op 20 november het baanvak Blerick - Beugen vrij voor vernieling. Enkele dagen later rapporteerden zij aan hun meerderen elke rail te hebben opgeblazen tussen kilometer 62.0 (brug over de beek ten noorden van Meerlo-Tienray) en 75.6 (ter hoogte van de vetgasfabriek / wagenwerkplaats te Blerick). |
 14 sept. '44: de Mookse Maasbrug vliegt de lucht in. Het laatste originele boog-brugdeel gaat verloren. Foto: BHIC |
Maasbruggen opnieuw opgeblazen Om de geallieerde opmars zo veel mogelijk te vertragen bliezen de Duitsers op 14 september de Mookse spoorbrug op. Hierbij ging het enige nog originele grote brugdeel (met boog) verloren. Enkele dagen daarna bliezen de Duitsers de spoorbrug bij Gennep op (19 september). Maar daarbij bleef het niet in Gennep. In oktober rapporteerden de Duitsers aan hun meerderen het opblazen van 22 wissels, de watertoren, een pompstation, twee waterkolommen en alle seinhuizen. Van het baanvak Gennep - Goch werd 4,5 kilometer spoor opgebroken. |
Hawkins Link in de buurt van Middelaar. |
Bevrijding van Nijmegen en zuivering van het station Nijmegen werd eind september 1944 bevrijd, evenals Mook, Molenhoek en Groesbeek. De geallieerde inval in het Duitse Niederrhein-gebied (Kleve, Wesel, Xanten) werd echter voorbereid en daarvoor moesten grote hoeveelheden oorlogsmaterieel aangevoerd worden. |
1945: verwoestingen te Gennep. |
Laatste dagen van de Maas Buurt Spoorweg Twee weken later, na de geallieerde luchtlandingen (17 september) werd de situatie nog nijpender. Van tramverkeer kon nu helemaal geen sprake meer zijn. Het materieelpark (trams, diesel-tramstellen, autobussen) stond langs de hele lijn verspreid. De nog in Venlo aanwezige MBS-autobussen werden door de Duitsers geroofd en afgevoerd. |
|
|
Onderstaand overzicht geeft een indruk van de situatie langs / rond de Maaslijn in de herfst / winter '44 / '45, voor zover gerelateerd aan het spoor. Duidelijk moge zijn, dat de genoemde gebeurtenissen slechts een deel zijn, en niet in tijdsvolgorde staan.
Niet vergeten mag worden dat het menselijk leed dat de inwoners van het gebied EN de militairen ondergingen, natuurlijk veel groter is dan de opsomming van een aantal feiten!
 De genodigden tijdens de opening van de herstelde Maasbrug bij Mook, 16 december 1946. Opgenomen bij wachtpost 19; deze lag direct ten noorden van de brug. Foto: Utr. Archief |
Direct na afloop van de oorlog Na de oorlog vond men van de Maaslijn niets anders terug dan wat stukken oud roest, een vernielde onderbaan en een seinwezen, dat nauwelijks nog als zodanig herkenbaar was. Reizen van Nijmegen naar Venlo via de MBS-tram was geen alternatief meer. Die onderneming beschikte nog over twee onbeschadigde autobussen en twee vrachtauto's. Ook drie in Druten voor de Duitsers verborgen gehouden autobus-chassis waren niet meer dan een druppel op de gloeiende plaat. Het tramspoor was in de strijd onherstelbaar beschadigd. In de eerste tijd na de bevrijding reden daarom autobussen en vrachtwagens het reizigersvervoer tussen Nijmegen en Venlo; zowel langs de westoever (Maaslijn) als langs de oostoever (MBS-lijn). Deze 'vrachtwagens' met steenharde banken werden vervloekt, want ze leden snel tot wagenziekte. De reizigers voelden zich 'geklutst': direct na de oorlog liet het wegdek nogal te wensen over. Het steenkolenvervoer tussen Limburg en het Noorden kwam met pijn en moeite weer op gang. Doordat de Maaslijn volledig was verwoest, werd uitgeweken over andere routes; Limburg-Rheinland (D)-Bentheim-Oldenzaal en Limburg-Rheinland (D) – Kleve – Nijmegen. Op 30 april '46 werd bij Venlo een noodbrug over de Maas geopend. Venlo was nu weer per spoor bereikbaar vanuit de richting Eindhoven. Op de Maaslijn moesten eerst kilometers spoor tussen Blerick en Vierlingsbeek volledig nieuw worden aangelegd. Dat gebeurde met spoorstaven met een lengte van acht meter en korter – 'omdat men niets anders had'. Hetzelfde gold voor het seinwezen langs de Maaslijn: het moest van de grond af aan opnieuw worden opgebouwd. Tussen Cuijk en Vierlingsbeek was al redelijk snel weer treinverkeer mogelijk, omdat - alleen op dit traject - de vernielingen snel hersteld konden worden (zuidelijker en noordelijker nog niet). De aansluiting op het landelijk spoorwegnet verliep via het aansluitspoor bij Kruispunt Beugen en de met kunst- en vliegwerk weer herstelde spoorlijn naar Boxtel. Herstel van de Maasbrug bij Mook duurde lang. Begin '45 legden de geallieerden op de pijlers eerst een noodbrug ('Baileybrug') voor het autoverkeer. Het herstel van Limburgs langste spoorbrug (353 meter) was pas 16 december 1946 klaar. Na een onderbreking van meer dan twee jaar was weer treinverkeer mogelijk tussen Venlo en Nijmegen. |
|
|
 1946: Aankomst van oorlogsmaterieel op het station van Vierlingsbeek ten behoeve van het Oorlogsmuseun in Overloon Foto: De oude Schoenendoos, Vierlingsbeek |
| Bronnen: – Het spoorwegbedrijf in oorlogstijd, Ing. C. Huurman, ISBN: 90-71513-40-8 – Kruispunt Beugen, V. Freriks e.a., ISBN: 90-70336-05-7 – Als sterren van de hemel - Oorlog in het Rijk van Nijmegen, NA de Groot, ISBN: 90-26945-87-6 – Krieg am Niederrhein. Video-documentaire van H. Bosch en W. Haas, Kreisverwaltung Kleve – Spoor- en tramwegen (tijdschrift), 1940 – Gedenkschrift ter gelegenheid van het 35-jarig bestaan van de MBS, Gennep, 1948 – Diverse uitgaves van de Peel- en Maasbode, Venray – Diverse uitgaves van De Gelderlander – Diverse uitgaves van Dagblad voor Noord-Limburg – Foto Archief Dienst, Cuijk – Interview met de heer Grens, verzetsstrijder, Cuijk – Diverse internetsites |