Langs de maaslijn stond iedere kilometer een wachterswoning. Het onderstaande is beperkt tot Nijmegen - Blerick (noordelijke maaslijn). Wellicht volgt in de toekomst ooit Venlo - Roermond, maar van die woningen ontbreken nog de gegevens.
 |
Waarom wachterswoningen In de Spoorwegwet stond dat het spoor dagelijks geinspecteerd ('geschouwd') moest worden voor de eerste trein voorbij kwam. In totaal moest dat drie maal per dag gebeuren. Daarom moesten lokaal baanwerkers worden gehuisvest. Een enkele woning langs de Maaslijn diende alleen voor het schouwen, zoals nrs 14 en 15 bij Malden. Meestal werd de schouwplicht gecombineerd met andere wettelijk vastgelegde functies, zoals het beveiligen van overwegen. En op sommige plaatsen moesten wissels en seinen worden bediend, indien dit niet vanuit stationsgebouwen kon gebeuren. Soms werd de woning gecombineerd met de kaartverkoop voor een halte, zoals bij de halte Linden - Katwijk. Wachterswoning vs wachtershuisje In het jargon van de StaatsSpoorwegen was een wachtershuisje een simpel houten keetje waar men verbleef tijdens de diensttijd. In huidige termen een 'tuinhuisje'. In de tuin van menige woning stond zo'n huisje. Bij een enkele overweg stond alleen een wachtershuisje (zonder woning), bijvoorbeeld te Grubbenvorst aan de Brandakkersweg. In latere jaren zijn sommige houten wachtershuisjes vervangen door een uitvoering in baksteen. De bouw Er was één basisontwerp voor alle woningen. De positionering van de ramen kon licht verschillen ivm zicht op de baan. De plaats van de terugspringende aanbouw (waarin voordeur etc) was soms links; bij andere woningen rechts. Allen werden gebouwd in 1882 / 1883. Ze werden opgetrokken uit baksteen, alhoewel er ook enkele houten woningen zijn geweest, bijvoorbeeld post 20 aan de noordkant van de Maasbrug bij Mook. Waarom ook voor hout werd gekozen is onduidelijk. Wellicht bedoeld voor meer tijdelijke posten, maar het feit dat houten woning nr 20 tot in de jaren '80 is blijven staan, weerlegt dat idee. Volgens een deelbestek heeft bij 'piket 72' ook een houten woning gestaan. Dit was ergens tussen Boxmeer en Venray. De exacte lokatie is nog niet achterhaald. Bouwstijl De bouwwijze van de woningen is typisch voor de na 1860 veelal gestandaardiseerde architectuur van de spoorwegen, en kenmerkt zich door een eenvoudige hoofdvorm met een vooruitspringende partij, gericht op het goede zicht op de spoorlijn. Ook de segmentbogen en de geornamenteerde gevelankers zijn kenmerkend. Ze zijn gebouwd in de zgn 'waterstaat-stijl', een sobere bouwstijl die indertijd veel werd gebruikt bij overheidsgebouwen. De woningen waren wit gepleisterd. Op sommige oude foto's is te zien dat de ramen waren voorzien van luiken. Bij iedere post lieten de spoorwegen in 1907 - plm 25 jaar na de bouw! - een bakoven bouwen, evenals een waterput. Een van die waterputten bestaat nog (zie foto). Wie woonden er Tot plm 1960 woonde er NS-personeel: baanwerkers, remmers, wisselsmeerders, etc. De vrouw verdiende meestal bij als wachteres. Op de pagina over station Lottum is het leven in de woningen geschetst. De woningen die geen spoorfunctie meer hadden, werden vanaf de jaren '50 ook verhuurd aan de lokale bevolking. |
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
 |
De nummering W.b. de nummering zagen de Staatsspoorwegen de lijn Arnhem - Venlo als een geheel. Nummer 1 stond te Arnhem; nr 12 ten noorden van de Waalbrug bij Nijmegen. Daarom begint de nummering langs de Maaslijn bij nummer 13; deze stond bij de overweg aan de Scheidingsweg te Nijmegen. In totaal stonden 64 wachterswoningen tussen Nijmegen en Blerick. Iedere woning had een nummer op de gevel. Dat nummer diende ter orientatie van het treinpersoneel. De stijl (kleurstelling etc) van de nummering veranderde in de loop der jaren wel eens. Maar voorop stond de herkenbaarheid en zichtbaarheid op afstand voor het treinpersoneel. |
 |
Het verloop door de jaren heen De eerste woning werd reeds gesloopt in 1904; slechts 21 jaar na de bouw. De reden daarvan is (nog) onbekend. In de jaren '20 en '30 volgde wederom sloop doordat landelijke, stille overwegen werden opgeheven. Andere overwegen verdwenen omdat ze te gevaarlijk waren ivm de opkomst van het gemotoriseerd verkeer, zoals de overweg bij post 66 te Blerick/Grubbenvorst. Rond Vierlingsbeek en Venray werden enkele woningen verwoest tijdens de oorlog, w.o. nr 49 (noordzijde station Venray). Nr 20 (Maasbrug, Katwijk) ontkwam in 1940 aan verwoesting door de beschermende ligging aan de voet van de spoordijk; aan de andere zijde van de dijk werd hevig gevochten. Eind jaren '40 werden veel overwegen omgebouwd tot bediening vanuit de stationsgebouwen; dat gold ook voor sein- en wisselbediening. In 1959 werden nog vijftien overwegen handmatig bediend. Dat gold ook voor 33 wissels en 67 seinen. Die bediening leverde in totaal zo'n 45 arbeidsplaatsen. Een deel van die personeelsleden woonde in de wachterswoningen. In totaal waren nog 39 wachterswoningen over van de oorspronkelijke 64. In1960 werd op de Maaslijn het Centraal Verkeersleidings systeem ingevoerd. Daarmee verloren de laatste woningen hun spoorfunctie. Sloop In die jaren zagen de overgebleven woningen er aan de buitenkant nog goed uit door hun solide bouw. Maar de vloeren, electriciteitsleidingen, etc waren aan vernieuwing toe. De woningen moesten ook worden aangesloten op de riolering. Al snel een investering van > 5000 gulden per woning; indertijd een aardige som geld. Voor alle posten tesamen werd dit voor NS een te hoog bedrag waardoor de woningen werden gesloopt. Het voornemen tot sloop leidde soms tot conflicten tussen de gemeenten en NS, met name te Venray en bijbehorende dorpen. Indertijd was daar woningnood. Velen woonden nog in noodwoningen doordat Venray e.o. in de oorlog zwaar getroffen was. Door dat protest werd de sloop in sommige gevallen enkele jaren uitgesteld. Het meerendeel van de overgebleven woningen werd in de jaren '60 /'70 gesloopt. Alles bewaren kan nu eenmaal niet, maar de woningen waren vaak landschapsbepalend en hadden een cultuurhistorische waarde. De slopershamer heeft helaas iets te veel om zich heen geslagen. De laatste sloopronde had plaats rond 1988. Toen verdwenen oa post 21, 23 (beide Cuijk) en 27 (Oeffelt). Er zijn nu zes woningen over; allen in particulier bezit. Onderstaand een overzicht van de lokaties van alle woningen. Van een aantal is reeds een foto bekend. Foto's uit omgeving Vierlingsbeek - Venray zijn zeer schaars. Het spoor was daar enige tijd het directe front in de Tweede Wereldoorlog. Daarbij werd menige woning verwoest. ALS er al foto's van de woningen tussen Vierlingsbeek en Venray bestaan, dan zijn deze zeer schaars te vinden. Wie foto's van deze of andere ontbrekende woningen heeft, die mag ze mailen! |
 |
|
 |
|
 |
|
 |
|
 |
nr |
km | WAAR | DETAILS | FOTO |
13 |
21,4 | Nijmegen; Scheidingsweg, westzijde. Bij vm halte t Heilig Land |  |
|
14 |
22,1 |
Malden, in bos, westz. |
||
15 |
23,2 |
Malden, in bos, westz. |
 |
|
16 |
24,6 | Malden, viaduct Groesbeekseweg, oostzijde | Bestaand. |  |
17 |
25,9 | Molenhoek; viaduct Heumensebaan, westzijde | Bestaand. |  |
18 |
26,8 | Molenhoek; overweg Bovensteweg, oostz. | ||
19 |
27,7 | Mook; noordzijde Maasbrug vm halteplaats Heumen | Houtbouw; afbr plm 1988 |
 |
20 |
28,1 | Katwijk, zuidzijde Maasbrug, vm halte Linden - Katwijk | Bestaand. |  |
21 |
29,2 | Cuijk; overweg Galberg; oostzijde | afbraak plm 1988 |  |
22 |
30,2 |
Cuijk; voorm. overweg rgt Stoottroepenstraat / nu fietstunnel; oostz. | afbraak plm 1958 |
 |
23 |
31,1 | Cuijk; overweg Beerseweg (t. noorden v station). westzijde | afbraak plm 1988 |
 |
24 |
32,2 | Cuijk; overweg Hapseweg. westzijde |  |
|
25 |
33,2 |
Cuijk; zonder overweg, westz. |
||
26 |
34,2 |
Beugen Aansluiting; oostzijde |
||
27 |
35,4 | Oeffelt; viaduct Hapseweg (N264), oostzijde | afbraak plm 1988 |
 |
28 |
35,9 |
Kruispunt Beugen, aan aansluitspoor; tegenover vm stationsgebouw. | Bestaand. |  |
29 |
36,8 | Beugen; voormalige overweg Haart | ||
30 |
37,3 | Beugen; overweg Hapseweg / Heideveldstraat | ||
31 |
38,5 |
Beugen, voormalige overweg Molenveldweg |
||
32 |
39,0 | Beugen; Halte Beugen – Rijkevoort, overweg Voordtstraat |  |
|
33 |
40,4 |
Boxmeer, overweg Floralaan |
||
34 |
41,2 |
Boxmeer; noordzijde station, overweg st Anthonisweg, westz. |  |
|
35 |
41,1 |
Boxmeer; zuidzijde station; overweg Raamstraat, westz. |  |
|
36 |
43,1 |
Sambeek, voorm overweg, oostzijde |
||
37 |
44,4 | Sambeek; overweg Radioweg. Halte Sambeek, oostzijde | ||
38 |
45,3 | Vortum; overweg Heistraat. Stopplaats Vortum – Mullem; oostzijde | ||
39 |
46,5 |
Vortum, voormalige overweg; oostzijde |
||
40 |
46,9 |
Vortum, voormalige overweg, oostzijde |
||
41 |
48,3 |
Vierlingsbeek, noordzijde station, overweg Spoorstraat, oostzijde |
||
42 |
49,2 |
Vierlingsbeek, zuidzijde station, voorm. overweg Makkenweg, westz. |
||
43 |
50,6 | Smakt; Overweg Loonseweg. Halte Maashees – Smakt, westz. | ||
44 |
51,1 |
Smakt; Overweg Pelgrimslaan, westzijde | afbraak plm 1960 | |
45 |
52,6 |
Holthees, voorm overweg Broekweg, oostzijde |
||
46 |
53,5 |
Venray, overweg Maasheseweg, westzijde |
afbraak 1904 |
|
47 |
54,5 |
Venray, voormalige overweg in bos, westzijde |
||
48 |
55,6 |
Venray, onbewaakte overweg op dn Buus, oostzijde |
||
49 |
56,9 |
Oostrum / Venray, noordz. station, westzijde |
verwoest in 1944 |
|
50 |
57,8 |
Oostrum / Venray, zuidz. station, |
||
51 |
58,5 | Oirlo; overweg Meerloseweg. Halte Oirlo – Castenray; westz. | ||
52 |
59,0 |
Oirlo, overweg Boddenbroek, oostzijde |
||
53 |
60,8 |
Tienray, voorm. overweg Hoensel, westzijde |
||
54 |
62,3 | Meerlo - Tienray, noordzijde station; overweg Spoorstraat; oostz. | ||
55 |
63,4 |
Tienray, zuidz. station, overweg Herenbosweg, oostz. |
||
56 |
64,7 | Melderslo; overweg Swolgensedijk, oostz. | Bestaand + monument |  |
57 |
65,4 |
Melderslo, overweg Broekhuizerdijk / Horsterweg, oostz. |
||
58 |
66,7 |
Lottum, overweg Horsterdijk (weg Lottum - Horst), oostz. |
Afbraak eind jaren '50 |
 |
59 |
67,8 |
Lottum, voorm. overweg 'bij Verbong' in bos, oostz. |
Afbraak plm 1930 |
 |
60 |
68,5 |
Lottum; noordz. station, overweg Laagheide, oostz. | Afbraak begin jaren '70 |
 |
61 |
69,3 |
Lottum, zuidz. station, voorm. overweg Broekeindweg, westz. | Afbraak eind jaren '50 |
 |
62 |
70,7 | Grubbenvorst; overweg Californischeweg. Halte Grubbenvorst |  |
|
63 |
71,2 |
Grubbenvorst, overweg Brandakkersweg |
Alleen wachthuisje |
|
64 |
72,2 |
Grubbenvorst; overweg Sint Jansweg, oostz. | Bestaand + monument |  |
65 |
73,1 |
Grubbenvorst, voorm overweg Venrayseweg, oostz. |
||
66 |
74,4 | Grubbenvorst / Blerick, ad noordkant vd brug, westzijde | Afbraak eind jaren '50 |
 |
67 |
75,4 |
Blerick, overweg Grubbenvorsterweg / Jachthavenweg, westzijde |
| TERUG NAAR HET HISTORISCH MENU | |
| © Rob Jansen 2010 op dit artikel rust copyright | |